Bokrefleksjon: Tonje Brenna, nøytralisering og verkeleggjering av 22/7

Tonje Brenna motverkar det ho kallar nøytraliseringa av 22/7 med ei sterk verkeleggjering av kva som faktisk hende, både den julifredagen og i åra etterpå.

Tonje Brennas bok 22.juli – og alle dagene etterpå er openbart eit viktig bidrag til debatten ti år etter åtaka i 2011. Det er ei bok som samstundes er lettlest og blytung. Bokas truleg viktigaste bidrag er at Brenna, som no er statsråd i regjeringa, beskriv på ei nøktern og nøyaktig måte det ho såg og opplevde medan venane hennar vart drepne.

Somme gongar kan 22/7 som nyleg-historisk hending fortone seg som ei slags uverkeleg, konstruert megahending som mest fann stad på fjernsyn og i avisane, utover at det er ein del menneske som manglar rundt om, og at det finst eit tilsvarande antal gravar. Trass i gravane landet rundt framstår åtaket på Utøya iblant som så til dei gradar uverkeleg at ein nærast kan forvente at fleire vil fornekte at det i det heile tatt hendte. Dét er ein vill tanke, men samstundes slår det meg som fullstendig plausibelt at bagatelliseringa av åtaket vil gli over i fornekting, då somme vil gjere alt dei kan for å nekte å forhalde seg til at dette faktisk hendte, for å gjere tilværa overkommeleg. Så stort og smertefullt er dette kollektive traumet, òg for dei som opplev at det bryt med illusjonen dei har om korleis verda heng saman.

Fornektinga var likevel på plass allereie same kveld som det hendte, i form av ulike konspirasjonsteoriar som framleis finst. Tanken om at menneska vil ynskje å fornekte og gløyme åtaka i 2011 er vond og framand nok, men diverre ikkje eigentleg så vill. 22/7s uverkelege karakter er så sterk at ein tek seg sjølv i å tvile, og det gjeld sjølv dei som var der. Var det ikkje berre eit mareritt?

Verkeleggjeringa

Måten Brenna beskriv hendingane på er med på å minne oss om kor verkeleg dette faktisk var. Den tyngste lesinga var for meg når ho beskriv då ho gøymde seg i ei skråning nedanfor Kjærlighetsstien:

Etter hvert som skuddene fjerner seg litt og støvlene har gått videre, begynner det å falle mennesker ned på begge sider. Jeg hører lyden av kropp som treffer steiner i vannkanten. Den lyden. Hardt og mykt på samme tid, som et dumpt dunk. Hylene like før noen treffer bakken, som jeg etter hvert oppfatter som en advarsel om det som skal komme. Jeg ser ikke hvem de er, jeg ser bare at de faller. Fra den grå stien der oppe. Grå himmel. Grå skogkant. Grå ansikter. Grått vann.

Brenna, s.57.

Eit nytt punkt der ein hiv etter pusten kjem eit par sidar seinare når ho beskriv ein gut som ligg i vatnkanten. Etter det eg kan sette saman frå ulike kjelder er dette truleg Viljar Hansen, som vart skoten fire gongar, mellom anna i hovudet.

Han løfter hodet, prøver å reise seg, men faller sammen. Han er skutt i ansiktet. Noe fra innsiden av hodet er på vei ut gjennom hullet der øyet en gang har vært. Jeg lurer på om han fryser og på om det er mindre vondt å ha blitt skutt hvis man er nedkjølt.

Brenna, s.59

Dette er noko som altså har skjedd. Dette er noko som Tonje Brenna har sett med eigne auge. Dette er noko som ein person eg har møtt har opplevd.

Verre vert det seinare: Då nødetatane endeleg var på plass på Utøya for å hente skadde, ville dei fyrst ikkje ta med seg denne guten, dei trudde ikkje på Brenna då ho sa at han levde. Brenna vart nøydd til å verte rasande på mannskapa før dei faktisk sjekka pulsen på han og fann ut at han var i live. Dei tok han til slutt med seg, eine og aleine av di ein person som hadde leiaransvar og autoritet hadde åndsnærvær til å eksplodere på dei og få dei til å lytte til fornuft. Som om det ikkje var tilstrekkeleg med belastning å vere vitne til ein massakre på ungdom ein hadde ansvar for.

Det Brenna beskriv her spegler det Åsne Seierstad skreiv i Morgenbladet nr.27, der ho har snakka med Viljar Hansen. Han beskriv at han vart skoten i hovudet og kjende med nevane at hjernemassen var på veg ut av kraniet. Seierstad beskriv at då nødetatane kom til, trudde dei at han var død, men at ein annan AUF-ar tvang dei til å ta pulsen på han. Då ein politimann fann ein svak puls på Hansen, dytta han hjernemassen attende inn i hovudet på ham og fekk surra ei fille rundt.

Dei grusomme detaljane er i utgangspunktet uverkelege, men det heile vert gjort verkeleg av måten Brenna beskriv det som hendte utifrå det ho såg og opplevde – og ikkje minst vert det heile på absurd vis nesten meir troverdig når det kjem fram at nødetatane måtte tvingast til å ta puls på Hansen. Både av di det verkar typisk norsk, men òg av di det understreker at det var jo berre menneske tilstades, menneske som kan ta feil. Ikkje minst er det òg ein kjent sak at dei som jobbar i nødetatane er trent til å ta vurderingar på sekundet om kor dei bør rette merksemda, kor dei lyt bruke tid og krefter for å redde liv. Om ein er på ein åstad med mange døde og leitar etter overlevande som kan reddast, og ser ein person med istykkerskoten skalle og med hjerne på veg ut augehola, er det ikkje urimeleg å tenke at her er det ikkje meir å gjere for den personen. Difor var det òg ein enorm flaks at Brenna var der og kunne rettleie nødetatane.

Slik var situasjonen der. Vi kan velje å skjerme oss for detaljane, og eg kunne vald å ikkje skrive om dei her – men det er nettopp det som er ein del av styrka til Brennas bok, at vi får eit så nøyaktig innblikk i hendingane som ho kan gi oss, og at vi kan forhalde oss til det på kvar sitt vis. Brenna let hendingane på Utøya 22/7 kome frem frå det mytiske og nedhysja, let det lande i fanget vårt i all sin konkrete og verkelege faenskap. Eg tviler ikkje på at det er menneskeleg mogleg å lese Brennas bok og framleis tru at Utøya-massakren var ein hoax, men det vil truleg berre være mogleg for eit fåtall. Dei fleste vil sitte at med ei ny type forståing av at dette var ein massakre som faktisk skjedde, det skjedde i Noreg, og det skjedde med norsk ungdom, her hjå oss. Det hendte på ein vanleg grå og regntung norsk sommardag, og det var ein norsk gjerningsmann som drepte desse menneska med skytevåpen.

Nøytraliseringa

Ei anna av bokas styrkar er det som er det meir openbare bidraget til det som vart debatten om 22/7 ti år etterpå, og kva som var bakgrunnen for at ein av oss – ein tilsynelatande vanlig norsk mann – tok 77 liv denne fredagen. Brenna er klar på at vi som samfunn har eit behov for å snakke om forhaldet mellom hatytringar og normalisering av høgreekstreme narrativ, så vel som forhaldet mellom Høgre og ytre høgre i partipolitikken. Brenna er særleg klar på korleis AUF har tildels vorte mant til tausheit medan Oppgjøret med stor O aldri kom, og korleis 22/7 langt på veg har vorte nøytralisert, gjort nøytralt, av høgreregjeringa til Erna Solberg. Markeringane og diskusjonane av åtaket i regi av regjeringa har vorte utvatna som fylgje av at Høgre var avhengig av at FRP deltok og støtta regjeringa:

For hvert år som har gått siden 2011, har fortellingen om gjerningsmannens politiske motivasjon blir [sic] skjøvet stadig lenger i bakgrunnen. (…)

For meg fremstår det som om nøytraliseringen av 22.juli-terroren løper parallelt med Høyres behov for å holde seg inne med FRP for å beholde makten.

Brenna, s.162 og 168

Her treff Brenna spikeren på hovudet og påpeiker eit poeng som ein skulle tru var openbart for alle som fulgte med på høgreregjeringa, men som likevel verkar vanskeleg å tru for folk. Vi ynskjer jo helst å stole på folk og tru godt om kvarandre. Men som Brenna skriv var dette ei tru mange i AUF rett og slett mista etter at Sylvi Listhaug la ut det famøse innlegget på facebook i 2018, noko som førte til at hetsen mot AUF-arar tredobla seg. Etter kvart som prominente Høgrepolitikarar unnlot å ta noko oppgjer med Listhaug, trådde det fram for AUF det som både fascisme-historikarar og meir radikale skribentar lenge har påpeikt: at den moderate, tradisjonelle høgresida aldri kan ta noko definitivt oppgjer med ytre høgres strategiske hatretorikk så lenge det er mogleg at dei vil trenge ytre høgres støtte for å kunne få regjeringsmakt. Då Torbjørn Røe Isaksen i 2004 påstod at Høgre aldri ville kunne regjere med FRP var dette aldri noko anna enn eit spel for galleriet.

Motgift: tryggleik

For å gjere samfunnet sterkt nok til å stå imot den typen destruktive kreftar som munna ut i terroråtaka i 2011 og i 2019, vil Brenna satse på å gjeve folk tryggleik. Trygge menneske har tilhøregheit til samfunnet og slipper å kjenne på den frykta og desperasjonen som kan tenkast å føre til den typen vald.

Her stiller Brenna seg lagelig til for kritikk frå høgresida, i den forstand at ho risikerer å skrive seg inn i ei av høgresidas tradisjonelt mest kjende sjablongar, der høgresida står for fridom, medan venstresida står for tryggleik. Ein høgremann vil kanskje nytte dette til å seie som så ofte før: vil du ha tryggleik, stem gjerne venstresida, ditt snøflak. Men om du er Tøff nok til å ville ha Ekte Fridom, stemmar du høgresida. Dette heng saman med ein gamal filosofisk diskusjon om politisk fridom, som sidan 1950-talet ulukkeleg ofte har vorte delt inn i såkalla Positiv og Negativ fridom: Fridom til, og fridom frå. Denne inndelinga stammar frå Isaiah Berlin, som i sitt klassiske essay Two Concepts of Liberty argumenterte for at den positive fridomen, som t.d. fridom til politisk ytring, var assosiert med dei gamle kommunistiske statane som Russland og Kina, såvel som tilknytta blodbadet etter den franske revolusjonen, og at dette i så måte var ei forståing av fridom som kunne føre veldig galt av gårde. Då var det betre å sjå på den negative fridomen, som t.d fridom frå inngripen. Dette var det liberale fridomsomgrepet, som høvde mykje betre med det liberale demokratiet.

Brenna unngår likevel denne fella, i den grad hennar eventuelle kritikarar les korleis ho definerer tryggleik:

Mer grunnleggende handler trygghet om å ha makt over eget liv (…).

Brenna s.182

Her speler Brenna, anten med vilje eller ei, over på det som er arbeidarrørslas eige fridomsomgrep. Det har nemleg hele tida vore sentralt i arbeiderrørsla at ein forstod at fridom og tryggleik var to sidar av same sak. Den forståinga av fridom som i grove trekk kan finnast igjen hjå Thranittarane, samt hjå dei tidlege republikanske sosialistane som kan seiast å ha inspirert Marx, er eit negativt fridomsomgrep, men eit negativt omgrep som er mykje breiare – og eldre – enn det liberale. Dette er formulert som “fridom som fråver av vilkårleg makt” eller “fridom frå dominans”, og som eg har skrive meir om tidlegare. Denne fridomstanken handlar om å frigjere folk frå den vilkårlege makta som sjefen, storbonden eller andre har hatt til å kunne skalte og valte med dei; frigjere dei frå den serviliteten som oppstår når ein lever i avhengigheit, underlagt slik vilkårleg makt. Dette har vi i Noreg sett uttrykt i arbeiderrørslas ideal om at ingen skal måtte stå med lua i handa.

Avsluttande merknadar

Brennas bok tenderer i blant mot ei overforenkling av kva som produserer fascisme, ved å få det til å handle vel mykje om materielle forhald, men det var heller aldri hennar mål å gå i djupna på dette. Ein annan ting er at ho som så mange andre nemnar polarisering, som t.d her:

Fremskrittspartiet kan fortsette å spille på fremmedfrykt og holdninger til innvandrere som vet bidrar til polarisering, uten at det blir for åpenbart at det kan ses i sammenheng med 22.juli.

s.165

Om ein kallar problemet “polarisering” risikerer ein å feildiagnostisere samfunnet. Det er ikkje polarisering som er problemet i dag. Norge var t.d mykje meir polarisert på 70-taket enn tilfellet er no. Det finst òg tal som tyder på at det ikkje har vore noko aukande polarisering siden 2007, og at Noreg fyrst og fremst er eit svært stabilt politisk samfunn. Problemet heiter altså ikkje “polarisering ” og “ekstremisme”, men heller normalisering eller tilbakevending av rasistisk og fascistisk tankegods – noko Brenna òg er inne på når ho nemnar høgresidas glideflukt (s.156).

No er dette meir mi eiga kjepphest enn ei spesielt sterk innvending mot Brennas bok. Somme har etterlyst ei djupare analyse av høyreekstremismen i boka, men det vert å misforstå sjangeren. Dette er fyrst og fremst ei personleg virkeleggjering av det som hendte og eit utrop mot høgresidas nøytralisering av 22.juli. Eg opplev ikkje at boka lir av å ikkje levere same analytiske nivå som ei fagbok. Brennas bok er ei sterk skildring av korleis det er å varte råka av eit fascistisk valdsåtak, og som nyttår den erfaringa til å gjøre oss ei rekke innsikter som lyt takast på alvor.

Fyrst og fremst er boka ei skikkelig realitetsorientering og vekkjar for alle som gløymer at det som hendte på Utøya 22.juli faktisk var eit heilt ekte massedrap på ungdom som hadde engasjert seg i arbeiderrørsla.